स्नेहगुणाचा सण ‘मकरसंक्रांत’

पुणे येथील श्री महालक्ष्मी मंदिर, सारसबाग येथे ‘धनुर्मास’ उत्सव संपूर्ण भक्तिभावाने साजरा केला जातो. “धनुर्मास” ह्या काळात जीवनदेव विष्णू यांना संतुष्ट केले जाते. महिन्याच्या अखेरीस लक्ष्मीशी परमेश्वराचा विवाह संपला की मकर संक्रांतीची सुसंगत होते. मकरसंक्रांतीच्या शुभ दिवसाची सुरुवात देवांच्या लग्नापासून होते! 

आपल्या महाराष्ट्रात प्रत्येक सण साजरा होतांना अतिशय उत्साह, आनंद, एकमेकांना मान सन्मान देण्याची पध्दत, रूढी परंपरा यांना फार महत्व दिल्याचं आपण पाहातो. मकरसंक्रात सणापुर्वी वातावरणात असतो तो कमालीचा गारठा. प्रत्येक सजीवाला या थंडीची हुडहुडी फार गारेगार करून सोडते. कधी एकदा सुर्य तापतोय आणि ही थंडी कमी होते असे प्रत्येकाला वाटते.

आणि हा सुर्यदेव तापायलाच तयार नसतो! तो तयार होतो ते या मकरसंक्राती पासुन! ‘मकर संक्रांत’ म्हणजे सूर्याने धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करणे. 

मकरसंक्रांतीची कथा 

शंकरासुर नावाचा राक्षस जनतेला खूप त्रास देत असे. त्याला ठार मारण्यासाठी परमेश्वराने संक्रांतीदेवीचा अवतार घेतला.त्या संक्रांतीदेवीने शंकरासुर राक्षसाला ठार मारले.म्हणून मकरसंक्रांत साजरी केली जाते. मकरसंक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवशी देवीने किंकरासुर राक्षसाचा वध केला म्हणून दुसऱ्या दिवसाला किंक्रांत म्हणतात. संक्रांतीचा आदला दिवस ‘ भोगी ‘ म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी बाजरीची भाकरी, वांग्याचे भरीत आणि खिचडी असा बेत केला जातो.

मकर संक्रांतीनंतर दिनमान वाढतो   

सूर्य जेव्हा सायन मकर राशीत प्रवेश करतो, त्या दिवसापासून दिनमान वाढत जाते.  आपली पंचांगे सायन राशीचक्रावर आधारलेली नसून निरयन राशीचक्रावर आधारलेली आहेत. मकरसंक्रांतीपासुन हळुहळु दिवस मोठा होत जातो आणि रात्र लहान होत जाते.

२१ डिसेंबरला आपल्या इथे रात्र मोठी असते व या दिवसापासून दिनमान वाढत जाते. २१ मार्च व २३ सप्टेंबर या दिवशी सूर्य विषुववृत्तावर असल्यामुळे सर्वत्र दिनमान व रात्रीमान समान असते. २१ जूनला आपल्याइथे दिनमान मोठे असते.नंतर हळूहळू ते कमी होऊ लागते. पृथ्वीचा अक्ष साडेतेवीस अंशानी कललेला असल्यामुळे हे घडत असते.

संक्रांती नंतर सुर्याची तीव्रता दाहकतेत बदलत पुढेपुढे सरकायला लागते आणि साधारण १० ते १५ दिवसांच्या अंतराने रथसप्तमी असते. असं म्हणतात की या रथसप्तमीपासुन सुर्याच्या रथाला घोडे लागतात आणि सुर्यदेव चांगलेच मनावर घेतल्याप्रमाणे आग ओकायला (तापायला) सुरूवात करतात.

संक्रांत कशी साजरी करावी

संक्रांती पुण्यकालात नवे भांडे, गाईला घास, अन्न, तीळ भरलेले भांडे,लोकरीचे वस्त्र, तूप, सोने, भूमी, कपडे इत्यादी उपयुक्त वस्तू गरजू लोकांना दान म्हणून द्याव्यात असे सांगण्यात आले आहे.

कुणाशी मतभेद झाले असतील, कुणाशी भांडण झाले असेल, कुणाशी अबोला धरला गेला असेल तर मकर संक्रांतीच्या दिवशी त्या व्यक्तीला तिळगूळ देऊन “तिळगूळ घ्या आणि गोड बोला !“ असे सांगून मकर संक्रांतीच्या दिवसापासून हितसंबंध सुधारण्यासाठी प्रथम आपल्याकडूनच सुरुवात करावी. “इतरांना क्षमा करा आणि झाले गेले विसरून जा“ अशी शिकवण मकर संक्रांतीचा हा गोड सण आपणासर्वांस देत असतो.

मकरसंक्रांतीला सुवासिनी एकमेकिंना सुगडयाचे वाण देतात या वाणात हरभरे, मटर, बोरं, उस, गहु, तीळ, नाणे, असल्याचे आपण पाहातो. (हरभरे, मटर, बोरं, गव्हाच्या ओंब्या या दिवसांमध्येच विपुल प्रमाणात उपलब्ध असल्याने वाणात त्याचा समावेश आपल्याला पहायला मिळतो)

ऊस, हरभरे, बोरं, गव्हाच्या ओंब्या, तीळ सुगडयात भरून हे वाण महिला वर्ग ज्यापध्दतीने एकमेकिंना देतं त्याचप्रमाणे पंढरपुरच्या रूक्मिणीला देखील सवाष्ण स्त्रिया आजच्यादिवशी हे वाण देण्याकरता गर्दी करतांना दिसुन येतात.

मकर संक्रांतीला तिळाचे महत्व 

मकरसंक्रांतीच्या दिवसात जास्त थंडी असते. या थंडीच्या दिवसात तीळ शरीराच्या आरोग्यासाठी अत्यंत उपयुक्त असतात. तीळ हे चांगले शक्ती देणारे पौष्टिक औषध आहे. म्हणूनच मकर संक्रांतीला तीळ खाण्यास सांगितलेले आहेत. तीळाचे लाडू, तीळाचा हलवा, तीळगूळमिश्रित पोळी, तीळगुळाच्या वड्या इत्यादी पदार्थ अतिशय लोकप्रिय आहेत.

मकरसंक्रांत आणि पतंग 

मकरसंक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडविण्याची प्रथा आहे. ही प्रथा गुजरातमधून महाराष्ट्रात आली. वाढत जाणाऱ्या दिनमानाच्या आनंदाप्रीत्यर्थ व सूर्याला वंदन करण्यासाठी पतंग उडविण्याची प्रथा सुरू झाली असावी.

सुवासिनी या दिवसांमध्ये हळदीकुंकवाचे आयोजन करतात हे तर समजले पण बालगोपाळांचे काय ? तर मंडळी बालगोपाळ तल्लीन असतात आपल्या मोठया भावाबरोबर, मित्रमंडळींबरोबर वडीलधाऱ्या माणसांसोबत पंतग उडविण्यात.

भरपुर ठिकाणी पंतग मोहोत्सव देखील आयोजित केल्या जातो. . . पतंग बनविण्याचे देखील शिकविण्यात येते.

पतंग उडविण्याची खरी मजा आणि उत्सव पाहाण्याकरता हजारो पर्यटक या दिवसांमध्ये गुजरात ला भेट देतात कारण गुजरात राज्यात या दिवसांमध्ये लाखो पतंगी आकाशात विविध आकारात उडत असल्याचे आपल्याला दिसते.

या पतंग उडविण्याचे शास्त्रीय कारण पाहिल्यास आपल्याला सहज लक्षात येईल की थंडीच्या या दिवसांमध्ये सुर्याच्या सान्निध्यात वेळ घालवण्याकरता पतंगी पेक्षा चांगले कारण कोणतेही असु शकत नाही. आणि म्हणुनच मकरसंक्रांतीला पतंग उडविण्याची परंपरा सुरू झाली असावी.

बोरन्हाण आणि तिळवण

वयाच्या पाच वर्षांपर्यंत लहान मुलामुलींना या मकरसंक्रांतीच्या काळात बोरन्हाण घालण्याची परंपरा फार पुर्वीपासुन सुरू असल्याचे आपल्याला दिसते.लहान मुलांना काळे कपडे घालुन, हलव्याचे दागीने घालुन सजवतात आणि हरभरे, उसाचे तुकडे, मुरमुरे, बोरं, हलवा, याचे मिश्रण त्यांच्या डोक्यावर टाकतात. आधुनिक काळात चाॅकलेट, बिस्कीटे, लहानांचे आवडते जिन्नस देखील त्यांच्या डोक्यावरून टाकले जातात.

नवे लग्न झालेल्या नववधुचे हळदीकुंकु या दिवसांमध्ये पहिल्यांदा मोठया प्रमाणात हौसेने करतांना आपण पाहातो याकरता तीच्यासाठी काळी साडी, हलव्याचे दागिने घालुन तिला सजविले जाते. संक्रांती दिवशी काळे कपडे का घालतात?

मकरसंक्रांतीचे दिवस हे थंडीचे असतात. काळ्या रंगाचे वस्त्र सूर्यप्रकाशातील ऊष्णता शोषून घेऊन शरीर उबदार ठेवते आणि वाढलेल्या रात्रीला निरोप म्हणून मकर संक्रांतीला काळ्या रंगाची वस्त्रे नेसण्याची प्रथा आहे. तसेच या दिवशी महिला ‘ हळदीकुंकू ‘ समारंभही साजरे करतात.

कोणताही सण आपल्याला आनंद, उत्साह, नवचैतन्य, देण्याकरताच येत असतो. रोजच्या दैनंदिन आयुष्यातल्या घडामोडींपासुन चार क्षण निवांत काढुन आपण देखील सणाचा हा अंगिकारतो त्यात रममाण होतो, भेटीगाठी होतात आणि या सण उत्सवापासुन मिळालेली उर्जा पुढे कित्येक दिवस आपल्याला रोजच्या दिनक्रमात जगण्याकरता उपयोगाला येते! 

धनुर्मास – भक्तीचा महिना


हिंदू धर्मातील प्रत्येक महिना काही विशिष्ट परंपरेसाठी ओळखलो जातो. प्रत्येक उत्सवाचे महत्व हे फक्त देवाची प्रार्थना करण्याबद्दल नसून आरोग्यपूर्ण आणि आनंदी जीवन जगण्याची गुरुकिल्ली आहे. ह्याचे वैज्ञानिक कारण म्हणजे सण मुख्यतः होणार्‍या हवामान बदलांवर आधारित असतात आणि या विधी आपल्याला या बदलांचा सामना करण्यास आणि बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्यास मदत करतात. धनुर्मास हा मुळात धनुर राशीपासून मकर राशीकडून सूर्याकडे सरकणारा काळ असतो आणि तो मकर संक्रांतीवर संपतो.

धनुर्मास भक्तीचा महिना मानला जातो. यावर्षी धनुर्मास १७ डिसेंबर २०१९ रोजी सुरू होईल आणि १५ जानेवारी २०२० रोजी संपेल. विवाहसोहळा आणि वास्तुशांती सोहळ्यासारख्या नवीन उपक्रमांच्या प्रारंभसाठी हा एक अशुभ महिना मानला जात असला तरी, सर्व अध्यात्मिक साधकांसाठी हा महिना महत्वाचा महिना आहे. भगवान विष्णूची उपासना करण्यास हा एक चांगला काळ आहे.

धनुर्मास म्हणजे काय?

धनुर्मास हा एक महिना म्हणजे देवाची उपासना करणे, त्याची कृपा प्राप्त करणे आणि मोक्ष प्राप्तीसाठी अत्यंत शुभ मानले जाते. वैकुंठ एकादशी या शुभ महिन्यात पडणारा धनुर्मास देवाची कृपा करून थेट देवाकडे जाण्यासाठी अत्यंत उत्तम काळ मानला जातो. 

महत्व

हिंदू धर्माच्या अनुसार हा महिना म्हणजे देवदेवतांसाठी पहाटेची शुभ वेळ मानला जातो. त्यास ब्रह्ममुहूर्त म्हणतात आणि म्हणूनच सकाळी लवकर पहाटे सूर्योदयाच्या दोन तास आधी प्रार्थना आणि उपासना करण्याची शिफारस केली जाते.

हा महिना विष्णू भक्तांसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो. जुन्या हिंदू धर्मग्रंथांनी या महिन्यात भक्ती कार्यात पूर्णपणे लक्ष केंद्रित केले आहे. अशी मान्यता आहे की, धनुर्मासच्या वेळी एकाच दिवशी भगवान विष्णूची पूजा करणे हजारो वर्षे त्याची उपासना करण्याइतकेच आहे.

या  धनुर्मास काळात धनुर्मास व्रत अविवाहित स्त्रिया साजरा करतात. या व्रताचे निरीक्षण करून गोदा देवीला भगवान श्री विष्णूला तिचा नवरा म्हणून मिळवण्यात यश आले. या महिन्यात सकाळच्या स्नानासाठी जवळील तलाव, नदी इत्यादींकडे घेतलेले प्रत्येक पाऊल म्हणजे अश्वमेध यग करण्याच्या गुणधर्मातून पुढे येते.

धनुर्मासामध्ये सकाळच्या वेळी विष्णूची पूजा करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. विष्णु सहस्रनाम काळात जप केला जातो. इतर महत्वपूर्ण मंत्र जपले जातात ते म्हणजे देवी लक्ष्मीला समर्पित. विष्णू सहस्रनाम वाचणे अत्यंत शुभ मानले जाते. 

पूजा तयारी 

धनुर्मास काळात सकाळी लवकर उठून स्नान केले पाहिजे. गर्भगृह स्वच्छ व शुभ ठेवले पाहिजे. उत्तम आध्यात्मिक भावना आणि दिव्य आनंद अनुभवण्यासाठी घर व परिसर स्वच्छ करण्याची आणि धार्मिक वातावरणाची भावना निर्माण करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी आपण आपले घर फुलांच्या माळा आणि आंब्याच्या पानांनी सजवू शकता. घराच्या प्रवेशद्वाराची अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे. दरवाजाच्या प्रवेशद्वाराच्या लाकडी चौकटीच्या खालचा भाग (उंबरठा किंवा दरवाजा) हळद आणि कुंकू लावून सजावट करता येते. आपल्या घराच्या प्रवेशद्वारास सुंदर देखावा देण्यासाठी दरवाजाच्या प्रवेशद्वारासमोर  रांगोळी काढावी. देवाचे स्थान फुलांच्या हारांनी आणि फुलांनी सजवू शकता. ह्या नंतर आपल्या नियमित प्रार्थनेने देवाची उपासना करा. हे आपल्या घरास धार्मिक आणि आध्यात्मिक वातावरण देईल. 

दिवाळीच्या पाच दिवसांचे महत्व

“दिवाळी” म्हणजे रोषणाई, उल्हास, प्रेम व खाऊ चा सण. दिवाळी भारतातील प्राचीन आणि सर्वात प्रसिद्ध सणांमधील एक आहे. हिंदू धर्मात दिवाळीला विशेष महत्व दिले आहे. दिवाळी या शब्दाचा अर्थ “रोशनाईचा सन’, “दिव्यांची रांग” किंवा “दिपोत्सव” असा आहे. 

भारतात दिवाळी हिंदू महिना आश्विन च्या शेवटी म्हणजे ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर मध्ये साजरा केली जाते. दरवर्षी दिवाळीच्या दिव्यतेचा अंदाज अंधाऱ्या रात्री जगमगत्या दिव्यांनी व आकाश कंदील आणि फटाक्यांच्या रोषनाई ने येतोच! 

दिवाळी का साजरी केली जाते?

असे मानले जाते की दिवाळीच्या दिवशी श्रीराम १४ वर्षाचा वनवास भोगून, महामायावी दानव रावण याचा वध माता सीता सह अयोद्धयेत परतले होते. ते परतले तेव्हा अमावस्या असल्याने रात्र काळीभोर होती. शाही आदेशानुसार त्यांच्या स्वागतासाठी अयोद्धयावासियांनी अयोद्धया पासून ते मिथीला पर्यंत संपूर्ण प्रदेश दिव्यांच्या रोषनाई ने जगमगुण टाकला होता. अशा प्रकारे त्या अंधाऱ्या रात्रीला दिव्यांच्या प्रकाशाने उजाळून टाकले होते.

पारंपारिक दिवाळी 

दिवाळीला आम्रपर्नाचे व झेंडूच्या फुलांचे तोरण मुख्यप्रवेश द्वारावर लावले जाते. अंगणात मुख्य प्रवेश द्वारा समोर वेगवेळ्या रंगांच्या रांगोळ्या काढल्या जातात. अशाप्रकारे येणाऱ्या पाहुण्यांचे स्वागत करतात. रांगोळीला हिंदू धर्मात शुभकारक मानले जाते.

त्याबरोबर घरात चारही बाजूंना तेलाचे दिपक एका रांगेत ठेवून घर सजवले जाते. त्यामुळे दिवाळी “दिपोत्सव” म्हणून ओळखली जाते.या दिवसासाठी बरेच लोक काही नवीन वस्तू खरेदी करतात. पारंपारिक रिती पद्धतीने आणि तज्ञांच्या मते या मुहूर्तावर नवीन वस्तू व सोने खरेदी करणे अत्यंत शुभ असते. त्यामुळे लोक सोने चांदी खरेदी करतात.

दिवाळीचे पाच दिवस

धनत्रयोदशी

दिवाळीच्या पाच दिवसांनी सरुवात हि धनत्रयोदशी ने होते. या दिवशी लोक नवीन वस्तू आणि सोने चांदी खरेदी करणे शुभ मानतात. घर दिव्यांनी सजवतात. धनाची देवी धन्वंतरी ची पूजा करून अभिषेक केला जातो. असे म्हटले जाते कि यादिवशी देवी धन्वंतरी चा जन्म दिवस पण असतो.

देवीची उपासना करून आपल्या परिवाराच्या स्वास्थ आणि समृद्धीची कामना केली जाते. बऱ्याच लोकांचे मानणे आहे कि याच दिवशी देवी लक्ष्मी गृहप्रवेश करतात त्यामुळे दारिद्र्याचे पतन होते. सकारात्मक उर्जा घरात पसरली जाते.

नरकचतुर्दर्शी  

हा दिवस छोटी दिवाळी म्हणून जाणला जातो. हा दिवाळीचा दुसरा दिवस असतो. या दिवशी लोक घर रंगांनी सजवतात. महिला हातांवर मेहंदी काढतात. दिवाळीची संपूर्ण तयारीचा आढावा घेतला जातो. लहान मुलांना उपहार दिले जातात.

दिवाळीलक्ष्मीपूजन

पाच दिवसांच्या दिवाळीतील सर्वात महत्वाचा दिवस ज्याला आपण दिवाळी असे हि म्हणतो. या दिवशी मोठ्या थाटामाटात आणि योग्य चालीरीती रिवाजात माता लक्ष्मी, श्री गणेश भगवान आणि माता सरस्वती यांची पूजा केली जाते.

या देविदेवताना आमंत्रित केले जाते. घरात नेहमीसाठी वास करण्याचे आवाहन केले जाते. त्यासाठी दरवाजे आणि खिडक्या खुले ठेवले जातात. तेथे सुंदर दिव्यांची सजावट व रांगोळी काढली जाते.

पूजा रीतिरिवाजाने पूर्ण झाल्यावर देवतांच्या आगमनांच्या जल्लोषाला फटाके फोडून द्विगुणीत केले जाते. गोड पदार्थ खावू घातले जातात. एकमेकांना दिवाळीच्या मंगलमय शुभकामना दिल्या जातात. या दिवशी व्यापारी व व्यावसायिक आपल्या दुकांनांमध्ये भगवान कुबेर आणि माता लक्ष्मीची पूजा करतात.

पाडवा 

दिवाळीचा चौथा दिवस हा पाडव्याचा असतो.  या दिवशी विवाहित दाम्पत्य एकमेकांना उपहार देतात. आजही बरेच लोक भगवान श्रीकृष्णांची गोवर्धन पूजा करतात. ग्रामीण भागात घरातील पशूंना विशेषतः गाई बैल आणि म्हशी व बकऱ्यांना सजवून त्यांना दिवाळीचे मिष्ठान्न खायला देतात.

भाऊबीज

दिवाळीचा पाचवा दिवस हा भाऊ-बहिणीच्या अतूट आणि असीम प्रेमाच्या नात्याला जोपासण्याचा असतो. ह्या दिवशी बहिणी आपल्या भावाला मोठ्या आत्मीयतेने ओवाळून त्यांच्या समृद्धी व भरभराटीसाठी प्रार्थना करते. हा दिवस रक्षाबंधनाइतकाच पवित्र मानला जातो.

 दिपावलीच्या मंगलमय पर्वानिमित्त आपणास मनःपूर्वक शुभेच्छा…!

Reference:

https://www.majhimarathi.com/diwali-information-in-marathi/

https://www.marathisrushti.com/articles/athvanitil-diwali/

नवरात्रीच्या नऊ रंगांचे महत्व

नवरात्र उत्सव आपल्या आसपास सजावट,कपडे आणि गरबा नृत्य घेऊन येतो. या नवरात्रातील रंगांच्या महत्त्वबद्दल तुम्ही कधी विचार केला आहे का? होय, प्रत्येक रंगाच्या मागे अर्थ आहे. 

नवरात्र २०१९ चे नऊ रंग

प्रतिपदा – केसरी 

द्वितीया – पांढरा  

तृतीया – लाल   

चतुर्थी –  रॉयल निळा

पंचमी –  पिवळा 

षष्ठी –  हिरवा

सप्तमी – राखाडी

अष्टमी – जांभळा 

नवमी – मोरपंखी  

देवीची विविध नावे आणि रूप मोहक नाहीत काय? म्हणून, जेव्हा आपण यावर्षी आपल्या उत्सवांना उपस्थित राहता तेव्हा हे रंग लक्षात ठेवा आणि त्याबरोबर असलेल्या सामानांसह दररोज एक वेगळा पोशाख खेळा. 

नवरात्रातील रंगांचे महत्व

नवरात्रातील प्रत्येक नऊ दिवस दुर्गा देवी – शक्ती किंवा सामर्थ्याची देवीच्या नऊ अवतारांना समर्पित करतात. नवरात्रातील प्रत्येक नऊ रंग देवीच्या गुणवत्तेचे प्रतीक आहेत.

१. केसरी: नवरात्रीचा पहिला दिवस म्हणजे पर्वत – कन्या – शैलपुत्री – देवीचा पहिला अवतार. ती मातृ स्वभावाचे परिपूर्ण स्वरुप आहे आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. केसरी रंग तिच्या आनंद आणि उर्जाचे प्रतीक आहे.

२. पांढरा: नवरात्रोत्सवाचा दुसरा दिवस म्हणजे देवी दुर्गा – ब्रह्मचरणी – अध्यात्मिक ज्ञान मिळविणारी मादीचा दुसरा अवतार. या स्वरुपात देवी दुर्गा किंवा पार्वती तपस्यासाठी हिरवळीच्या डोंगरावर जातात. तिच येथे तिचा संभाव्य पत्नी, भगवान शिव आहे. ती तपस्वीपणे येथे त्याच्याबरोबर सामील होते.  रंग पांढरा हा तिची पूजा करताना श्रद्धा, अंत: करणातील शांती, शुद्धता आणि प्रार्थना यांचे प्रतिक आहे.  

३. लाल: नवरात्रीचा तिसरा दिवस शांती आणि निर्मळपणाची देवी चंद्रघंटा देवीला समर्पित आहे. असे मानले जाते की शक्तीचे या देवीची प्रार्थना केल्याने तुमच्या जीवनातील सर्व समस्या दूर होतील. या देवीला संतुष्ट करण्यासाठी भक्त दूध अर्पित करतात. लाल रंग कृती आणि जोमचे प्रतीक आहे.

४. रॉयल निळा: उत्सवाच्या चौथ्या दिवशी भाविक कुष्मांडा देवीची पूजा करतात. या देवीची चमक तिच्या हास्यात आहे. ती सूर्यप्रकाशात राहण्यासाठी पुरेशी शक्तिशाली आहे.  असा विश्वास आहे की नवरात्रीच्या दिवशी व्रत ठेवल्यास सर्व वेदना आणि आजार बरे होतात. रॉयल निळा रंग म्हणजे देवीची सामर्थ्यशाली उर्जा आहे.

५. पिवळा: देवीचा पाचवा अवतार म्हणजे स्कंदमाता – स्कंद किंवा कार्तिकेय, युद्ध-देवता. देवीने आपल्या बाळाला आपल्या मांडीवर धरुन ठेवले आहे आणि ते एका आईच्या प्रेमाच्या शुद्धतेचे प्रतीक आहे. पिवळा हा चमक आणि आनंदाचा रंग आहे.

 ६. हिरवा: देवीचा सहावा अवतार म्हणजे कात्यायनी. ती देवी दुर्गाचे एक भयंकर रूप आहे, असा विश्वास आहे की ती देवतांच्या क्रोधामुळे निर्माण झाली होती. हिरवा रंग वाढ, निसर्ग आणि ऊर्जा यांचे प्रतीक आहे.

 ७. राखाडी: देवीचा सातवा अवतार म्हणजे कालरात्री. ती देवीचा विध्वंसक रूप आहे आणि तिला काली देखील म्हणतात. 

८. जांभळा: देवीचा आठवा अवतार म्हणजे महागौरी. सर्व प्रकारच्या इच्छा पूर्ण करणारी ती आहे. जांभळा रंग महत्वाकांक्षा आणि सामर्थ्य दर्शवितो.

९.  मोरपंखी: देवीचा नववा अवतार म्हणजे सिद्धिदात्री. ती ज्ञान देणारी आहे आणि आपल्याला आपल्या आकांक्षा साध्य करण्यात मदत करते.  

९ दिवस चालणाऱ्या या महोत्सवाची सांगता विजयादशमी किंवा दसर्‍याने होते. हा उत्सवाचा  दहावा दिवस आहे. आपल्या सर्वांना माहित असेल दसरा म्हणजे वाईटावर विजय मिळवण्याचा अर्थ दर्शवितो.

 

पुण्यातील सर्वोत्कृष्ट गणपती!

गणेश चतुर्थी किंवा विनायक चतुर्थी हिंदूंसाठी सर्वात मोठा सण आहे. हत्तीचे मस्तक असलेल्या भगवान गणेशाच्या जन्माची नोंद या दिवशी केली होती. कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात होण्यापूर्वी किंवा कोणत्याही प्रकारच्या उपासनेला सुरुवात करण्यापूर्वी गणेशाचा नावाची पुनरावृत्ती होते.

गणरायाची वार्षिक पूजा भाद्रपदाच्या तेजस्वी अर्ध्या चौथ्या दिवशीच केली जाते. भगवान गणेश हे बुद्धी आणि परमानंदांचे मूर्तिमंत रूप आहे. तो सामर्थ्य आणि शहाणपणाचा प्रभु आहे. तो मूलाधार चक्राचा प्रमुख देव आहे. तो प्रभु आहे जो आध्यात्मिक मार्गावरील सर्व अडथळे दूर करतो आणि ऐहिक यश मिळवितो. म्हणून त्याला विघ्न विनायक म्हणतात.  तो सुसंवाद आणि शांतीचा प्रभु आहे. गणेश हे पहिले देव, आदि-देव आहेत. उंदरावर चढणे आणि हत्तीचे डोके धारण करणे हे सूचित करते की तो सर्वात मोठ्या हत्तीपासून अगदी लहान उंदरापर्यंत सर्व प्राण्यांचा निर्माता आहे. 

पुण्यातील गणेश चतुर्थी

पुण्यात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून गणपती उत्सव सुरू आहेत. दुसर्‍या शब्दांत सांगायचं तर, पुणे सुरुवातीपासूनच गणपती उत्सवांशी संबंधित आहे. १८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी पुण्यातील गणपती उत्सवांना पुन्हा नव्याने आणले.  ज्या समाजात दैनंदिन जीवनात जातीची मोठी भूमिका होती अशा समाजातील सामाजिक अडथळे मोडण्याची त्यांची आशा होती. आता हा उत्सव देशाच्या कित्येक भागात पसरला आहे, पण त्याची मुळे पुण्यात असल्याचे समजते.

या १० दिवसांत गल्ली व मंदिरे सजलेली असतात आणि प्रत्येक गल्लीमध्ये संगीत रंगत असे संपूर्ण शहर उत्सवाचे स्वरूप घेते. पुण्यातील परंपरा इतकी महत्त्वाची आहे की मूर्ती विसर्जनासाठी घेऊन  जातात तेव्हा गणपती मंडळांची प्राधान्य यादी असते.

चला तर नक्कीच भेट द्या पुण्यातील सर्वोत्कृष्ट गणपती स्थळांना!

  1. श्री कसबा गणपती सार्वजनीक गणेशोत्सव मंडळ
  2. तांबडी जोगेश्वरी गणपती
  3. गुरुजी तालीम गणपती
  4. तुळशीबाग गणपती
  5. केसरी वाडा गणपती
  6. दगडूशेठ हलवाई गणपती
  7. हुतात्मा बाबू गेनु गणेश मंडळ ट्रस्ट
  8. जिलब्या मारुती गणपती मंदिर
  9. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी मंडळ
  10. 10.अखिल मंडई मंडळ

. श्री कसबा गणपती सार्वजनीक गणेशोत्सव मंडळ

१८९३ मध्ये स्थापना झालेल्या या मूर्तीला पुण्यातील सर्व गणेश मंडळांमध्ये प्रतिष्ठित देवतांचा दर्जा आहे. कसबा गणपती विसर्जन करणारा पहिला आहे आणि त्याला “मनाचा पहिल गणपती” किंवा सर्वात प्रतिष्ठित गणपती म्हणतात. 

स्थळ: १५९, कसबा पेठ, पुणे

. तांबडी जोगेश्वरी गणपती

१८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या गणपतींपैकी हे एक आहे. तांबडी जोगेश्वरी गणपती येथील मूर्तीचे  मस्तक एका आफ्रिकन हत्तीसारखे आहे. ही मूर्ती सुरुवातीपासूनच तशीच राहिली आहे आणि ४ पिढ्यांपासून एका कुटूंबाने ती बनविली आहे. तांबडी जोगेश्वरी गणपती ‘पुण्याचे ग्रामदेवता’ (पुण्याचे रक्षक) म्हणून ओळखले जाते. 

स्थळ: ३३ (अ) बुधवार पेठ, पुणे

. गुरुजी तालीम गणपती

१८८७ मध्ये एका हिंदू आणि एका मुस्लीम कुटूंबाने या मंडळाची सुरूवात करण्याचा अनोखा इतिहास आहे. गुरुजी तालीम गणपती हे पुण्यातील सर्वात जुने मंडळ असल्याचे मानले जाते जे लोकमान्य टिळकांनी गणपती उत्सवाच्या पुनरुत्थान होण्यापूर्वीच सुरू केले होते. हे मंडळ सुरू झाल्यापासून जातीय सलोखा वाढविण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. विसर्जन मिरवणुकीत त्याला तिसरे प्राधान्य दिले जाते.

स्थळ: गणपती चौक, लक्ष्मी रोड, पुणे

. तुळशीबाग गणपती

तुळशीबाग गणपती ही पुण्यातील सर्वात मोठी गणपतीची मूर्ती असून ती १५ फूट उंच आहे. तुळशीबाग बाजाराच्या महिलांना मंडळाने आदर व्यक्त केला आहे. तुळशीबाग गणपतीची दरवर्षी एक अनोखी थीम असते पण ते भव्य होण्यासाठी फारसा खर्च करत नाहीत. देणग्यांचा एक चांगला भाग विविध सामाजिक कारणांसाठी वापरला जातो.

स्थळ: तुळशीबाग, बुधवार पेठ, पुणे

. केसरी वाडा गणपती

१८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी हा पंडाल बनविला होता. पुण्यातील पाचव्या क्रमांकाचा मानाचा गणपती होण्याचा बहुमान ह्याला आहे. लहान मुलांसाठी आणि इतर भाविकांसाठी सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी स्थानिक लोकांमध्ये हे पॅंडल प्रख्यात आहे.

स्थळ: २५०, बुधवार पेठ, शिवाजी रोड, पुणे

. दगडूशेठ हलवाई गणपती

हे मंडळ भक्तांमध्ये सर्वात लोकप्रिय मंडळांपैकी एक आहे. १८९३  मध्ये स्थापित या मंडळाला सेलिब्रिटी तसेच स्थानिक लोक भेट देतात. पुण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व ओळखण्यात दगडूसेठ हलवाई पंडाळ महत्वाची भूमिका बजावते. पुण्यातील श्रीमंत गणपतीचा मुकुटही या मंडळाकडे आहे.

स्थळ: बाबू गेनु चौक, पुणे

. हुतात्मा बाबू गेनु गणेश मंडळ ट्रस्ट

१९७० मध्ये या मंडळाची स्थापना करण्यात आली होती आणि हे एका प्रसिद्ध स्वातंत्र्यसैनिकांच्या नावावर आहे. आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा गणपती हा विश्वास या देवा मध्ये आहे आणि मंदिराजवळच एक इच्छा तलाव देखील आहे. ‘ इच्छा पुरती कुंड’ मध्ये भक्त नाणी फेकतात आणि इच्छा व्यक्त करतात.

स्थळ: केळकर रोड, नारायण पेठ

. जिलब्या मारुती गणपती मंदिर

या मंडळाची स्थापना १९५४ मध्ये झाली आणि ते चैतन्यशील गणेश मूर्तीसाठी प्रसिद्ध आहे. याला ‘नवसाचा गणपती’ म्हणूनही ओळखले जाते. हि गणपती मूर्ती तुमच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करते असा विश्वास आहे.

स्थळ: शनिपार मंडई आरडी, तुळशीबाग, शुक्रवार पेठ

. श्री श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी मंडळ

हे मंडळ भारतातील सर्वात जुने सार्वजनिक मंडळ आहे. १८९२ मध्ये स्थापित झालेले हे मंडळ इको-फ्रेंडली मूर्तींसाठी सुप्रसिद्ध आहे. हे मंडळ भाऊसाहेब लक्ष्मण जावळे यांनी तयार केले किंवा भाऊ रंगारी या नावाने ओळखले गेले.

स्थळ: भाऊ रंगारी रोड, बुधवार पेठ

१०. अखिल मंडई मंडळ

अखिल मंडई मंडळ हे पुण्यातील सर्वात महत्वाचे मंडळ आहे. या मंडळाला शहर व महाराष्ट्रातील अन्य शहरांतील हजारो भाविक भेट देतात. हे त्याच्या उच्छृंखल आणि सुंदर सजावटसाठी देखील ओळखले जाते.

स्थळ: बुधवार पेठ, मंडई, शुक्रवार पेठ

गणपती विसर्जन

१० दिवसांच्या उत्सवांनंतर, ११ व्या दिवसापासून विसर्जन मिरवणूकीचे चिन्हांकित केले जाते. विविध डिझाईन्स आणि आकाराच्या गणपतीच्या मूर्ती विसर्जन मिरवणुकीत काढल्या जातात. हजारो लोक रस्त्यावर उतरून या देखाव्याची साक्ष देतात आणि त्यांच्या आवडीच्या बाप्पांचा निरोप घेतात. लोक आपल्या घरात आणलेल्या मूर्तींचे विसर्जन ३, ५, ७ व्या किंवा ११ व्या दिवशी करतात. तर सर्व प्रमुख पंडाल आणि मंडळे ११ व्या दिवशी विसर्जन करतात. पुण्यात विसर्जन मोठ्या प्रमाणात साजरे केले जाते आणि मिरवणूक पुढे जाण्यासाठी विशिष्ट भागात रस्ते आणि रहदारी बंद असतात.

आदेशानुसार विसर्जित करण्यासाठी रांगेत पुण्याचे ५ मानचे गणपती हे प्रथम आहेत. कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी गणपती, गुरुजी तालीम, तुळशी बाग गणपती आणि केसरीवाडा गणपती हे ५ मनाचे गणपती आहेत. मिरवणुकीत ढोल ताशा आणि लेझिमद्वारे सादरीकरण केले जाते जे संपूर्ण शहर संस्कृती आणि परंपरेच्या देखाव्यात बदलते. पुण्यात मुख्य विसर्जन मिरवणूक पहाण्यासाठी मुख्य मुठा नदीच्या काठावर लाकडी पुलाखाली आणि डक्कन जिमखान्यातील नटराज विसर्जन घाटाच्या खाली लोक जमतात.

निष्कर्ष:

गणपती उत्सव साजरा करण्याची पुण्याचा पारंपारिक पद्धत आहे. शहर सुशोभित होते आणि आपण सर्वत्र “गणपती बाप्पा मोरिया” चे जयघोष ऐकू शकता. या उत्सवातील संपूर्ण वातावरण विद्युत असते आणि पुणेकरांसाठी हा उत्सव किती भव्य आणि महत्वाचा आहे याची जाणीव घेण्यासाठी तुम्हाला या वेळी पुण्याला नक्कीच भेट द्यावी लागेल. 

Reference link: https://zolostays.com/blog/most-popular-manache-ganpatis-in-pune/

श्री कृष्णाचा जन्म

द्वापर युगात, पृथ्वीवरील राक्षसांचे अत्याचार वाढू लागले. पृथ्वीवरील पापांची वाढलेली कर्मे पाहून सर्व देवता देखील खूप काळजीत पडले. भगवान ब्रह्माने सर्व देवतांना बरोबर घेऊन क्षीर सागरात भगवान विष्णूकडे पृथ्वीसाठी धाव घेतली. त्यावेळी भगवान विष्णू अन्नत शयावर झोपले होते. परमेश्वराने देवांना आगमनाचे कारण विचारले. तेव्हा पृथ्वी म्हणाली , “देवा, मी पापाच्या ओझ्याने त्रासली आहे. मला वाचवा”. हे ऐकून भगवान विष्णूंनी त्यांना आश्वासन दिले आणि म्हणाले,” चिंता करू नका, मी नर अवतार घेऊन पृथ्वीवर येईन आणि पापांपासून सर्वाना मुक्त करीन”.
द्वापर युगाच्या शेवटी, ययाति वंशातील राजा उग्रसेन मथुरामध्ये राज्य करीत होते. देवकी त्यांची पुत्री होती. व कंस तिचा चुलत भाऊ. सिंहासनावर बसण्यासाठी कंसने राजा उग्रसेनाला तुरूंगात टाकले व स्वत: राजा बनला.  नंतर देवकीचे यादव कुळातील वासुदेवाशी लग्न झाले. कंस देवकीवर खूप प्रेम करत असे. देवकीला वासुदेवच्या घरी रवाना करण्यासाठी कंस रथ घेऊन जात असताना आकाशवाणी झाली, “हे कंस! ज्या देवकीला तू प्रेमाने सोडले आहेस, तिचा आठवा पुत्र तुझा वध करेल. हे ऐकल्यावर कंस संतापला आणि त्याने देवकीला ठार मारण्याचे ठरवले. परंतु वासुदेवने कंसला समजावले की त्याला देवकीपासून धोखा नाही. “मी आमचे आठवे संतान तुमच्या स्वाधीन करीन”, असे आश्वासन वासुदेव ने कंसला दिले.कंसने वासुदेवशी सहमती दर्शविली पण त्याने वासुदेव आणि देवकीला तुरुंगात टाकले.
नदारजींच्या सल्ल्यावर कंसने देवकीच्या गर्भाशयातून जन्मलेल्या सर्व मुलांना मारण्याचे ठरविले. त्याने देवकीच्या सात मुलांना निर्दयपणे ठार मारले. आणि मग रोहिणी नक्षत्रात भद्रा चौकीच्या अष्टमीवर श्रीकृष्णाचा जन्म झाला. त्यांचा जन्म होताच तुरुंगातच प्रकाश पसरला. वासुदेव व देवकीसमोर शंख, चक्र, गदा, आणि पदमधारी चतुर्भुज देवतांनी आपले स्वरुप प्रकट केले.  वासुदेवच्या हातकडी उघडल्या. दरवाजे आपोआप उघडले. रक्षक झोपी गेले. वासुदेवने कृष्णाला सूपमध्ये ठेवून गोकुळच्या वाटेवर निघाले. वाटेत यमुना नदीला पूर आला होता. पण श्री कृष्णाच्या पायाचा स्पर्श होताच यमुनेतील पाणी कमी झाले व शेषनागाने छत्र बनवून त्यांचे रक्षण केले.
वासुदेव यमुना ओलांडून गोकुळमध्ये गेले. त्यांनी कृष्णाला यशोदाच्या स्वाधीन केले.  श्रीकृष्णाला ठार करण्यासाठी कंसने अनेक राक्षस पाठविले. पण कृष्णाने आपल्या अलौकिक भ्रमातून सर्व राक्षसांचा वध केला. पुढे त्यांनी कंसाचा वध केला. श्रीकृष्णाच्या जन्माची ही शुभ तारीख जन्माष्टमी म्हणून संपूर्ण देशभर मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

Long-distance Raksha Bandhan : Celebrating Sibling Love

RAKSHA BANDHAN; The name says it all. ‘Raksha’ means to protect while ‘Bandhan’ stands for the bond.  One of the deepest and the noblest of human emotions is the love of a brother and a sister. Rakhi or Raksha Bandhan is a special occasion to celebrate this emotional bond by tying a holy thread around the wrist. Rakhi, a thread, pulsates with sisterly love and sublime sentiments. It means “a bond of protection.”  Raksha Bandhan signifies that the strong must protect the weak from all that’s evil.

While growing up, Raksha Bandhan was more loved because it used to be a holiday. Being a sister it was more like an occasion for receiving numerous gifts. Like every other sibling, I and my brother never went along while growing up. Now that we have shifted to different geographies and don’t stay together anymore, long-distance Raksha Bandhan keeps us connected.

The Rakhi envelope

When I pack Rakhi for my brother, it’s not just the Rakhi but a complete emotional package. I ensure that my parcel doesn’t look incomplete. I always keep a red teeka (kumkum), some rice, a pack of sweets and top the parcel with a small handwritten letter.  In the generation of internet and video calls, I cherish the joy a few old school ways give!

The ‘Rakhi’

On this special full moon day of the Hindu month of Shravan, sisters ensure that their brothers should have a rakhi on their wrist. Rakhis are ideally made of silk with gold and silver threads, beautifully crafted embroidered sequins, and studded with semi-precious stones.

Why Rakhi?

A Rakhi undoubtedly helps induce feelings of fellowship, it eases various societal strains, open up channels of expression, allow us to work on our roles as human beings and, most importantly, brings joy into our mundane lives.

The Rakhi ritual not only strengthens the bond of love between brothers and sisters but also transcends the confines of the family. The Rakhi tied on the wrists of closed ones, underscores the need for a harmonious social life, in which individuals co-exist peacefully as brothers and sisters. The Rakhi Utsav was popularised by the Nobel laureate and Bengali poet, Rabindranath Tagore.

Rakhi in History

Rakhi was the symbol of a strong bond that resulted in innumerable political ties amongst kingdoms and princely states. The pages of Indian history testify that the Rajput and Maratha queens have sent Rakhis even to Mughal kings who, despite their differences, have accommodated their Rakhi-sisters by offering help and protection at critical moments to honour the fraternal bond. Rani Karnavati, the Queen of Sisodia dynasty of Chittorgarh, the capital of Mewar sent a Rakhi to Mughal Emperor Humayun, calling him a brother and asking for help.

Rakhi Legends

Rakhi was intended to be an act of worship of the sea god Varuna. Thus,  ceremonial bathing, offerings of coconut to Varuna, and fairs at waterfronts accompany this festival.

Some myths describe the ritual as observed by Indrani and Yamuna for their respective brothers, Indra and Yama. Lord Indra was vanquished in a long-drawn battle against the demons. To enhance his powers, Indra’s Guru Brihaspati tied a sacred thread on his wrist, who then attacked the demons with renewed force and destroyed the evil.

Thus Raksha Bandhan symbolises all aspects of protection of good from evil forces. In Mahabharata, we find Krishna advising Yudhishthira to tie the powerful Rakhi to guard himself against impending evils.

When brothers seek Rakhi parcels

The feeling of receiving the Rakhi parcel is a feeling unmatched from all other joys for the brothers too. Tying the Rakhi sent by their sisters gives a personalised touch to the special bond. In return, brothers bestow gifts upon his sisters and they vow to honour and protect her, no matter the circumstances